कृष्ण विवरे (Blackholes)

 

कृष्ण विवरे (Blackholes)

      आपण सर्वांनी Blackhole हे नाव ऐकले असेलच. Blackhole ही अवकाशातील अशी वस्तु आहे, ज्याची गुरूत्वाकर्षण शक्ती इतकी जास्त आहे कि प्रकाश देखील त्यापासून सुटू शकत नाही. थोडक्यात आजूबाजूला येणारी प्रत्येक गोष्ट ती गिळंकृत करते. Blackhole ही अशी जागा आहे जिथे भौतिकशास्त्राचे सर्व नियम कार्य करणे थांबवतात.

      अवकाशात अनेक गोष्टी आहेत ज्याबद्दलचे शोध माणसाला अजूनही लागलेले नाहीत. काही गोष्टींबद्दल शास्त्रज्ञ केवळ गृहीतकं मांडत असतात. कालांतराने या गृहीतकांची सत्यता सिद्ध होते आणि मग त्याला मान्यता मिळते. अशीच एक अलीकडच्या काळात मान्यता मिळालेली संकल्पना म्हणजे ब्लॅक होल !

      ‘ब्लॅक होल’ ला ब्लॅक-होल म्हणण्याचे कारण म्हणजे त्याचा ‘काळा’ रंग. ब्लॅक होल मध्ये आपण पाहू शकत नाही, आपण फक्त त्याचे परिणाम (Effects or results) पाहू किंवा अनुभवू शकतो. ब्लॅक होलच्या सभोवतालच्या क्षेत्राचे विश्लेषण केल्याने आपण त्याचे वातावरणावर होणारे परिणाम पाहू शकतो. ब्लॅक होल म्हणजेच मराठीत ‘कृष्ण विवर’.

‘ब्लॅक होल’ ही काही तार्‍यांची अंतिम स्थिती असते. एका विशिष्ट वस्तुमानापेक्षा जास्त वस्तुमानाचे तारे त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटी आकुंचन पावत ब्लॅक-होल मध्ये रूपांतरित होतात. अशा ब्लॅकहोल चे गुरूत्वाकर्षण इतके जास्त असते की प्रकाशदेखील त्यापासून सुटू शकत नाही आणि यामुळेच अशा तार्‍यांना ‘ब्लॅकहोल’ म्हणतात.

‘ब्लॅकहोल’ हे विश्वातील सर्वात विचित्र स्थानांपैकी एक आहे. काहीही ‘ब्लॅकहोल’ होऊ शकते. एखाद्या गोष्टीची घनता जेवढी जास्त तेवढी त्याची गुरूत्वाकर्षण शक्ती (एखाद्या गोष्टी ला खेचुन घेण्याची क्षमता) जास्त असते. ब्लॅक होल ची घनता खुप जास्त आहे म्हणूनच गुरुत्वाकर्षण जास्त आहे. इतकी जास्त कि प्रकाश देखील पूर्णपणे आकर्षित केला जातो. ‘ब्लॅकहोल’ मध्ये गेलेली कोणतीही वस्तू परत येऊ शकत नाही किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही, अगदी प्रकाशसुद्धा!

जर एखादी वस्तू ब्लॅक होल व्हायची असेल तर ती संकुचित व्हावी लागते, तशी त्या बाबतीत  शक्यता असावी लागते. समजा, ‘माऊंट एव्हरेस्ट’ खुप जास्त संकुचित झाला असेल आणि आकारात १ नॅनो मीटर पेक्षा कमी झाला असेल तर ‘माऊंट एव्हरेस्ट’ ब्लॅकहोल मध्ये बदलेल.

जर पृथ्वी संकुचित झाली आणि वाटाण्याच्या आकारा एवढी झाली तर पृथ्वी “ब्लॅक होल” बनेल.  

‘ब्लॅकहोल’ या संकल्पनेला स्टीफन हॉकिंग यांनी एक वेगळा दृष्टिकोन दिला. त्यांच्या मते, ब्लॅक होलमध्ये शिरल्या नंतर आपण नष्ट होणार नाही, तर ब्लॅकहोल च्या पलीकडे कदाचित अजून एखादे विश्व असेल आणि ब्लॅकहोल हा त्या विश्वात जाण्याचा मार्ग असेल.

शास्त्रज्ञांप्रमाणेच सर्वसामान्य माणसांच्या मनातही एलियन, टाइम ट्रॅव्हल, पॅरलल युनिव्हर्स या संकल्पना इतकंच कुतुहल ‘ब्लॅकहोल’ बद्दलही आहे. ब्लॅकहोल मध्ये गेलेली कोणतीही वस्तू परत येत नसल्यामुळे ब्लॅकहोल च्या आत मध्ये नक्की काय आहे याबद्दलची कोणतीच माहिती आपल्याला मिळू शकत नाही.

आजच्या मान्यतेनुसार कृष्णविवर (ब्लॅक होल) हे विशाल आकाराचा, अतिशय घनतेचा आणि गुरूत्व असलेला खगोलीय घटक असून ते ताऱ्यांना, ग्रहांना गिळंकृत करतात. त्यातून प्रकाशसुद्धा परतू शकत नाही. 'कृष्णविवर' ही अनेक वर्षांपर्यंत विज्ञानकथा समजली जायची. संशोधनाअंती हे विज्ञान असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
      संशोधनात्मक अभ्यासानुसार ब्लॅक होल्सचे तीन प्रकार आहेत.

1. लघु ब्लॅक होल (Primordial Black Holes) – हा सर्वात लहान ब्लॅकहोल आहे. यांचे आकारमान साधारणतः अणूच्या आकारापासून ते एखाद्या छोट्या डोंगराच्या वस्तुमाना एवढे असते.

2. मध्यम आकाराचे ब्लॅक होल (Stellar Black Holes) – सर्वसामान्यपणे हा ब्लॅकहोल चा प्रकार सूर्यापेक्षा साधारणतः २० पट जास्त मोठा असतो.

 

3. विशाल ब्लॅक होल (Supermassive Black Holes)- हा ब्लॅकहोल मधील सर्वात मोठा प्रकार असून याचा आकार सूर्यापेक्षा १ दशलक्ष पट जास्त असतो.

 

कृष्णविवरात गेल्यास क्षणात आपली चिरफाड होईल, असे नाही. कृष्ण विवरात शिरल्यास ते कदाचित दुसर्‍या विश्वात निघेल. कृष्णविवर हे जणू 'वॉर्म होल' असावे. तिथे एकदाच जाता येते, परत मात्र येता येत नाही. तिथे काळ-वेळ राहत नाही. कृष्णविवरात खूप माहिती आहे, परंतु ती प्रकाश ऊर्जेच्या स्वरूपात आहे. तिथून ऊर्जा बाहेर येत नसल्याने ती माहिती आपल्याला मिळत नाही. कृष्णविवरांना तापमानही आहे. ते जाणवत नाही, कारण तिथून काहीच बाहेर येऊ शकत नाही.

जर आपल्याला एखादी वस्तू पाहायची असेल, तर त्या वस्तूवर प्रकाश पडणे आवश्यक असते. जेव्हा तो वस्तुवर पडलेला प्रकाश परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांवर पडतो तेव्हा ती वस्तू आपल्याला दिसते. असे नाही कि ब्लॅकहोल मध्ये प्रकाश नाही. तेथे प्रकाश आहे, परंतु तेथील उच्च गुरुत्वाकर्षणामुळे हा प्रकाश प्रतिबिंबित, परावर्तित होत नाही, किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही, म्हणूनच तो मानवी डोळ्यांपर्यंत पोहचत नाही. त्यामुळे आपल्याला ब्लॅकहोल च्या आत केवळ एक काळा गोल दिसतो.

भौतिकशास्त्रानुसार, जेव्हा एखादा तारा मृत पावत असतो तेव्हा तो हळू हळू थंड होवू लागतो. ज्या तार्‍यातील सौरद्रवमान १.४ पट किंवा त्याहून अधिक असते, असे तारे त्यांच्या  गुरुत्वाकर्षणाविरूद्ध स्वत:ला धरू शकत नाहीत आणि त्यामुळे त्यांचा स्फोट होतो. त्याच वेळी, त्यांच्यातील विशाल शक्तीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या खेचण्यामुळे संकुचन सुरू होते आणि त्यात एक भयानक रचना तयार होते. या रचनेत वेळ आणि अवकाश (time & space) यांचे अस्तित्व अदृश्य होते. संरचना अदृश्य होते. या अदृश्य शरीराला ब्लॅकहोल म्हणतात .

कल्पना करा की, आपण ब्लॅकहोल पासून जवळच भ्रमंती करत आहोत आणि अचानक इव्हेंट होरयझन जवळ आलो. तर जो आपल्या शरीराचा भाग  ब्लॅकहोल च्या दिशेने असेल, तो भाग ब्लॅकहोल च्या उच्च  गुरुत्वाकर्षणामुळे खेचला जाईल. आपले शरीर रबरा सारखे ताणले जाईल, म्हणजे डोकं आणि पाय मधील अंतर गुरुत्वाकर्षणामुळे वाढले जाईल. संपूर्ण शरीर ताणल्या मुळे त्या व्यक्तीच्या शरीराच्या पेशी विखुरल्या जातील आणि शेवटी ती व्यक्ती मरेल.

परंतु, आपल्या जिवनात हे जवळ जवळ अशक्य आहे. कारण सर्वात जवळचा ब्लॅकहोल आपल्यापासून हजार प्रकाश वर्षे दूर आहे.    

धन्यवाद!