CONSIDERATION OF GHOSTS

                                                                     शोध भूताचा

            ‘भूत’ म्हटल्यावर आपल्या सर्वांच्या डोक्यात फक्त एकच विचार येतो, तो म्हणजे ‘अतृप्त आत्म्याचा वावर’! अशी गोष्ट जी कुणीही पाहू शकत नाही. गम्मतीशीर बाब  म्हणजे काही लोकांना फक्त रात्रीची दिसणारी गोष्ट! थोडक्यात, आत्तापर्यंत ज्या आपण ऐकीव गोष्टी ऐकल्यात त्याचा अनुभव न घेताच फक्त थोरांचा अपमान नको म्हणून मनामध्ये जे भीतीचे सावट निर्माण करून ठेवले ते म्हणजे ‘भूत’. मग तो माणूस सुशिक्षित असो किंवा अशिक्षित त्याच्या मनातील भीती, ‘भूत’ या गोष्टीवर कितपत विश्वास ठेवायचा (?) हे ठरवते.

     श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा ह्या अशा दोन गोष्टी आहेत, ज्या आपल्याला जगाचा खरा शोध घेण्यास अडथळा निर्माण करणार्‍या आहेत. देवावर जो विश्वास ठेवला जातो त्याला  श्रद्धा म्हणतात तर भूत ह्या गोष्टीवर विश्वास ठेवला तर तो अंधविश्वास. पण माझ्यामते अंधश्रद्धा हा देखील श्रद्धेचाच प्रकार. जेव्हा एखादी गोष्ट एखाद्या माणसाला आकलन होत नसते, तेव्हा ती व्यक्ती दुसर्‍या व्यक्ती ची मदत घेऊन दुसर्‍या व्यक्तीच्या विचारांवर स्वत:च्या दृष्टीने पटवून घेऊन विश्वास ठेवते तिला श्रद्धा म्हणतात आणि त्या विश्वासाला इतर लोक ठरवतात की ती श्रद्धा आहे की अंधश्रद्धा. थोडक्यात विश्वासाला पारडयात मोजणे म्हणजे श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा.

     तसाच एक प्रश्न, ‘भुते असतात का?’ आतापर्यंत याचं प्रमाणशीर आणि मोजमाप करता येईल असे काही उत्तर सापडलेले नाही. पण विज्ञानाच्या एका दृष्टिकोनातून पाहायचे झाले, तर या गोष्टीचे एक पूरक उत्तर सापडते.

     आतापर्यंत आपण भूतांचा उल्लेख असलेले त्यांचे फोटो (इंटरनेट) वर पाहिले असतील. (नाही पाहिले असतील तर, google वर फक्त ‘ghosts images’ असे search करुन पहा.) भूत ही गोष्ट काल्पनिकतेने रेखाटलेल एक चित्रण आहे. म्हणजे भूतांना माणसांसारखे हात पाय नसतात; फक्त माणसासारखे डोके आणि ढगांच्या आकारासारखा धडाचा आकार असतो आणि तो देखील सफेद रंगाचा. 

     विज्ञान सांगते की, या जगात न दिसणार्‍या गोष्टी आपण आपल्या इतर ज्ञांनेंद्रियांनी अनुभवतो. पण आपल्या ज्ञानेंद्रियांना देखील सीमा आहे. त्याच्या पलीकडे या जगात असणार्‍या गोष्टींचा आपण अनुभव घेऊ शकत नाही. पण खूप काही अज्ञात गोष्टी असू शकतील ही मात्र खात्री आहे. म्हणूनच मानवाने तंत्रज्ञानाच्या मदतीने खूप गोष्टींचा शोध लावून त्या अनुभवल्या; ज्यात आकाशवाणी, दूरचित्रवाणी, दूरभाष, भ्रमणध्वनी इ. सेवा सहज शक्य झाल्या. हे शक्य झालेय फक्त 'विद्युतचुंबकीय' लहरींमुळे. ज्यांचा वेग हा ‘30 कोटी मीटर प्रती सेकंद’ इतका आहे. आपण फक्त याच लहरींमुळे आपण जग पाहू शकतो. या लहरींची तरंगलांबी (wavelength) आणि वारंवारता (frequency) बदलली गेली की त्या लहरींचा स्वभावधर्म पूर्णत: बदलतो आणि त्याप्रमाणे त्या लहरी वेगवेगळ्या कारणांसाठी वापरता येऊ शकतात. महत्वाची बाब म्हणजे 'visible band' मध्ये येणार्‍या लहरी मानव आपल्या डोळ्यांनी पाहू  शकतो. त्याव्यतिरिक्त कुठल्याच लहरी आपण पाहू शकत नाही. पण तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने त्यांचा वापर करून घेऊ शकतो. 

     आपण सात रंगांमध्ये (पण विभिन्नी प्रकारच्या छटांमध्ये) हे जग अनुभवतो. कारण आपल्या डोळ्यांची क्षमता याच प्रकारच्या लहरी (visible band) पाहू शकते. त्याच्या व्यतिरिक्त आपण कुठलीच लहर पाहू शकत नाही. म्हणजे आवाजाची लहर ऐकू शकतो पण पाहू नाही शकत. तसे पाहता आपण जे रंगबेरंगी जग पाहतोय ते सगळे आभासी आहे. पांढरा प्रकाश म्हणजेच सगळ्या रंगाच्या प्रकाशकिरणांचा संगम असतो. म्हणजेच इंद्रधनुष्य जे आपण आकाशात बघतो ते पांढर्‍या रंगाचा प्रकाश किरण जेव्हा पाण्याच्या थेंबातून जातो (एकाच थेंबात दोनवेळा परावर्तीत होतो) तेव्हा तो प्रकाशकिरण सात वेगवेगळ्या रंगांमध्ये विभागला जातो. समजा आपण एक भिंत पाहतोय जी लाल रंगाची आहे.  त्या भिंतीवर जेव्हा सर्व प्रकारची प्रकाश किरणे (पांढरा प्रकाश) पडतात तेव्हा फक्त लाल रंग परावर्तीत होतो आणि बाकीच्या रंगांची प्रकाशकिरणे भिंती मध्ये शोषली जातात. तो परावर्तीत झालेला रंग आपण त्या भिंतीचा रंग समजतो. मात्र प्रत्यक्षात तसे काही नसतेच. जर त्याच भिंतीवर आपण हिरवा रंगाचा लेसर किरण टाकला तर मात्र आपल्याला तो भिंतीवरचा प्रकाश बिन्दु हिरव्या रंगाचाच दिसेल. म्हणजेच हे सगळं प्रकाश किरणांचा (विद्युतचुंबकीय लहरींचा) खेळ म्हणावं लागेल.

     आता ह्या आभासी जगाचा एका दुसर्‍या उदाहरणाने आपण अंदाज घेऊ. सध्या प्रत्येकाच्या घरात टेलिव्हिजन संच आहेच आणि आपण रीमोट च्या सहाय्याने सहज चॅनल बदलतो. पण ज्या लहरीने हे होतेय ती लहर मात्र आपल्याला आपल्या डोळ्याने दिसत नाही. ती जर पाहायची असेल, तर आपल्या स्मार्ट फोनचा कॅमेरा चालू करा आणि TV रीमोट कॅमेरा समोर असा पकडा की रीमोट च्या दर्शनी भागावर असलेला LED बल्ब तुम्ही तुमच्या कॅमेरातून पाहू शकाल, आता कुठलेही रीमोटचे बटण दाबा. तुम्हाला तो LED बल्ब प्रकाशित झालेला दिसेल. पण तोच जर तुम्ही नुसता बघण्याचा प्रयत्न करत असाल तर प्रकाशित दिसत नसतो. आता हे रीमोट सेन्सिंग Infra-Red लहरींमुळे चालते. आणि ह्या लहरी आपण आपल्या डोळ्यांनी  पाहू शकत नाहीच. पण कॅमेरातून जेव्हा ह्या लहरी आपण पाहतो तेव्हा त्या visible होतात.

     आता मी आधी उल्लेख केलेल्या भूतांच्या फोटोंबद्दल किंवा भूतांच्या कल्पनेबद्दल  पुन्हा एकदा आठवण करून देतो. त्या फोटोंमध्ये किंवा ‘आपल्या कल्पनाशक्ति मधला’ जो पांढर्‍या प्रकारचा ढगसदृश जो भाग दिसतो, तो फक्त Infra-Red च्या लहरींमुळे दिसतो; ज्यांना आपण भूत म्हणू शकत नाही. कारण या वातावरणात प्रचंड ऊर्जा जी लहरींच्या स्वरुपात उपलब्ध असते. जी एका रूपातुन दुसर्‍या रूपात जाऊ शकते, पण नष्ट होत नाही आणि वातावरणात असलेली अशी ऊर्जा ही ढगांसारख्या आकारात असते. कधी कधी रात्रीच्या वेळी, याच Infra-Red लहरी काहीजणांना दृश्य होऊ शकतात, ज्यास आपण आपल्या विवेक बुद्धीने पहिले पाहिजे आणि तो प्रकाशकिरणांचा काय प्रकार असेल (?) हे पडताळण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

    एखादी भयावह गोष्ट आपणास दिसते तेव्हा आपण ती डोळसपणे बघितली पाहिजे. प्रत्येकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवून मनातील भीती दूर केली पाहिजे. तसे पाहता भूत ही गोष्ट शास्त्रीय संशोधनाच्या कक्षेबाहेरील विषय आहे. जो मनातल्या विचारांशी निगडीत आहे. पण आपण जो विचार करतो ती आपली कल्पनाशक्ती असते. म्हणूनच सरतेशेवटी मला एक सांगवेसे वाटते की, माणूस जसा विचार करतो तसेच जग अनुभवतो. माझ्यामते, भूत ही एक कल्पना आहे जिला श्रद्धा आणि विचार खतपाणी घालतात, जी मुळात अस्तित्वातच नाही. कारण, अस्तित्वात असलेल्या गोष्टी विज्ञानाच्या सहाय्याने स्पष्ट करता येतात.

--------